Toch maak ik me ook een beetje zorgen. Want Amsterdam mag om vele redenen geweldig zijn, de gay scene is wat mij betreft er niet een van. Oh ja natuurlijk zijn er tig feestjes, clubs en bars, voor de mannen weliswaar flink wat meer dan voor de vrouwen, maar geen Nederlandse stad is spannender wat dat betreft. En na in heel wat hoofdsteden hopeloos naar een gay spot te hebben gezocht (nee geen g-spot, daar draaien we onze hand niet voor om – hoewel…) staat Amsterdam voor velen waarschijnlijk geheel niet onterecht nog steeds top list van gay capitals in the world. Maar toch, na weer een nacht te hebben doorgehaald, met een dreunend hoofd en gillende oren wakker te zijn geworden, te constateren dat m’n shirtje vol schroeiplekken van goedkope sigaretten zit en de klodders sperma van m’n broekspijpen moeten worden geschraapt (exit Exit) stapte ik altijd opgelucht op de trein en vluchtte weg, ver weg, naar welk oord dan ook.

Al die prikkels zijn mooi en aardig, maar lieve dames en heren, lekkere chicas en mooie queens, waarom is alles wat Amsterdams en gay is toch altijd zo’n compleet doorzopen feestje (met flink wat lachgas en party poppers )? Het kan toch niet zo zijn dat wij, vrolijke creatieve multi-talenten zo’n diep bedroevend uitgaansleven voortbrengen? Dat als de foute hitjes je op kilometers afstand al tegemoet dreunen en de rook je naar de keel vliegt je weet dat je bij de verroeste pot aan het eind van de regenboog aangekomen bent? Ik wil niet door de belabberde entourage van een halve blokhut door boze gezichten heen hoeven kijken om met zuur druivensap of doodgeslagen bier in de hand de liefde van m’n leven in een glimlach aan de andere kant van het raam te zien. Daar, buiten, waar het leven net wat lichter, schoner en minder beschonken is.
Over de hele wereld zijn onze lot- en bondgenoten gay en gaan zij naar feestjes om dat te vieren. Maar bij ons, Hollandse gays lijkt het wel andersom. Wij feesten tot we er halfdood bij neervallen en laten eenmaal per jaar tijdens de pride de rest van het land weten dat we gay zijn om daarna onze kater uit te slapen.

Wij zouden open-minded moeten zijn maar in de plaats daarvan leven en denken we meer in hokjes en vakjes dan dat er doosjes zijn. Mannen met mannen, vrouwen met vrouwen, hockeychicks met hockeytutjes, baardjes met baardjes, staartjes met staartjes, olijfje is afwezig, zwart verstopt in de dark room want ik zie hem niet.

Waar blijven de hippe cocktailbars? De chique feestjes waar er nog iets aan courten gedaan wordt voor er direct tot de boxer toe gestript wordt? Kan er alsjeblieft een leuke lichte plek komen waar je niet door bewakers wordt afgesnauwd, er dodelijk jaloerse blikken door de ruimte schieten omdat er weer eens met de ex van de vriend van de scharrel getongd wordt en je elkaar pas een drankje aanbiedt als er al richting de wc’s gewezen is?

Ik denk dat het tijd wordt voor een eigen feestje. Samuel incorporated. Een house-warming die in de Amsterdamse grachtengordel nog lang na zal dreunen. Een feestje voor homo’s en hetero’s, gladde jongens en knappe meisjes, Marokkaanse moslima’s en hippe calvinisten, halfbloed, meerbloed en dan maar dansen… desnoods op een glas water. Van gracieus schommelen met die heupen tot schudden met die billen, van hitjesparade tot Arab-pop. Dresscode: whatever you want it be, als je maar je broek aanhoudt, het lijf wil alles maar het hoofd wil ook wat… Lekker dromen straks.

Monique Samuel (1989) is politicoloog en auteur en vanaf heden de nieuwe columniste voor Gay & Night Magazine en gay.nl

Ik kan me niet voorstellen hoe het voor Marokkaanse-Nederlanders moet zijn om al jarenlang in het verdomhokje van de Nederlandse politiek en journalistiek te zitten. Om collectief als een “probleem” te worden beschouwd én bestempeld. En dat in alle opzichten eigenlijk; of het nu om islamisering gaat, radicalisering, criminaliteit, arbeidsdiscriminatie of werkloosheid.

Het lijkt me verstikkend om altijd dat rode cijfer te zijn ook als je het wel goed doet, hard werkt, braaf belasting betaalt en met de verkiezingen netjes stemt op volksvertegenwoordigers die je vervolgens zo in de kou laten staan. Maar gelukkig zetten mijn Marokkaanse vrienden met het hoofd omhoog de schouders eronder. Onder de naam “Het MarokkanenCollectief” verenigden ze zich in een positieve actiegroep en doken ze de Antwerpse studio’s in om een ludieke clip te maken waarin ze de meest pijnlijke clichés uit het debat en de daaropvolgende berichtgeving aan de kaak stellen. In een cover van het Nederlandstalige nummer “Je bent niet alleen” van Replay, zingen zij nu “Kijk om je heen, wij zijn geen probleem” en vragen, nee smeken eigenlijk, om een kans in “het land van onze dromen” – Nederland.
Dat er problemen zijn weten de makers, als geen ander zelfs. Velen van hen bogen zich jaren over de problematiek van huiselijk geweld, gedwongen huwelijken, criminaliteit en jeugdwerkloosheid. Maar zij zijn geen probleem. En met hen zoveel Marokkaanse-Nederlanders niet. Dus zingen ze: “Kom maar uit de kast ik heb je zusje niet betast”, “er zijn er meer die niet beroven dan media doen geloven” en “zoveel gezeur, zoveel gedoe het vechten maakt ons zo moe”.  Of in de woorden van rapper Khaled: “Zinloos geweld maakt ons allen kapot ik schop liever je vooroordelen verrot.” Het is enige wat Khaled ooit in elkaar zou schoppen en terecht; want hoewel de dood van de grensrechter ons als samenleving in z’n totaliteit raakt, vallen de slachtoffers van de vooroordelen steeds binnen dezelfde groep(en).

Initiatiefnemer van de Kleurrijke Lijst en goede vriendin Raja Felgata alias de nieuwslezeres in de clip vertelde me hoe het Marokkandebat voor haar het “Failliet van de Nederlandse politiek” betekende.  “Toen onze eigen politici daarmee instemden knapte er iets in mij, Monique.” vertelt ze me niet geheel zonder emotie. “Ik ben hier geboren, en heb er samen met m’n ouders alles aan gedaan om van het leven hier wat te maken, met liefde, hoop en joy, maar toen de Kamerleden met dit debat instemden knapte er echt iets in mij.”

Hoewel ze door verschillende media werd benaderd, besloot Felgata niet mee te doen aan de debatten over het Marokkanendebat waarin Marokkanen andere Marokkanen uit moeten leggen, maar in de plaats daarvan op ludieke wijze het gesprek aan te gaan met het meest Hollandse middel bij uitstek: satire.

Die blijkt echter door weinigen begrepen. Direct na de lancering van de clip op donderdagochtend 16 mei om 10 uur ’s ochtends barst de spreekwoordelijke digitale bom. GeenStijl dook er bovenop, fileerde de lyrics en kreeg massale bijval.
Felgata is geschrokken van de felle en vaak ultra-serieuze reacties. “We vinden het heel erg interessant om te zien hoe in de afgelopen uren terwijl de clip online ontploft is, ondanks de duidelijke satire en humor en de knipoog, Nederland heel serieus op de clip reageert. Het is ergens grappig bedoeld, maar toch vindt Nederland het onverteerbaar, je mag blijkbaar niet zeggen “Wij zijn geen probleem” of we het nu linksom op intellectueel niveau of rechtsom op creatief wijze zeggen, als gemeenschap mag je niet de mening delen dat je als collectief geen probleem bent. Wij ontkennen niet dat er problemen zijn binnen de gemeenschap, en wij bespreken die ook, maar op het moment dat we een weerwoord geven tegen het allesbeklemmende stigma overschrijden we blijkbaar een rode lijn.  Door deze clip te maken en de reacties die daar online op volgen worden we helaas bevestigd in ons beeld van hoe Nederland kijkt naar de Marokkaanse gemeenschap:  met groot ongemak.”

Satire tegen het zere been. Het laat zien hoe sterk onze samenleving nog gevangen wordt door collectieve ongemakkelijkheid. Want hoewel we om satire over de ander vaak hard en smakelijk kunnen lachen, moet het toch maar vooral geen zelfspot zijn.

De Amerikanen dachten slim te zijn, maar de Sovjets trokken niet terug of de eerdere weldoener kreeg een klap in het gezicht. Het WTC stortte ineen en de halve westerse gemeenschap werd een twaalf jaar lange oorlog in gesleept met tienduizenden doden en duizenden nieuwe geradicaliseerde gekken als gevolg.

Helaas denken de Amerikanen vaker slim te zijn. Zo initieerde de CIA een coup tegen de Irakese koning om een of andere Saddam Hussein in het zadel te helpen. Een monster werd aan de macht gebracht en opnieuw werd de halve westerse wereld een oorlog in gesleept waarin niet alleen 100.000 (burger)doden vielen maar de facto een eind kwam aan een land en beschaving die teruggaan tot het begin van de tijd.

Afghanistan en Irak zijn maar een paar voorbeelden van de torenhoge stapel mislukte coups, desastreuze coveroperaties en catastrofale politieke allianties van het Wilde Westen.

Helaas denken de Amerikanen nog steeds slim te zijn. Daarom antwoordde Minister van Buitenlandse Zaken John Kerry op de vraag van een jonge EU-trainee trots dat de politieke koers in het Midden-Oosten draait om “partnerschappen met de gematigde krachten zoals Jordanië en Saoedi-Arabië.”

De VS denkt haar belangen veilig te stellen en de chaotische situatie in de Arabische wereld te kunnen controleren door samen te werken met een verlicht despoot en een knettergek koningshuis dat vrouwenonderdrukking een goddelijke taak vindt, andersdenkenden en andersgelovigen het hoofd afhakt en radicale bewegingen steunt. Waren de Amerikanen maar wat slimmer, dan zouden ze weten hoe vreselijk dom ze zijn.

Ehlen marhaba, welkom, salem allemaal, heerlijk om even onder elkaar te zijn! roept een van mijn vriendinnen terwijl ze de groep luid lachende en kletsende dames op de bovenste verdieping van een chique hotel dramatische kushandjes toewerpt. Een andere vriendin schenkt haar behendig een glas wijn in, vliegensvlug worden kaartjes uitgewisseld. Dit is netwerken met stijl. Luidruchtig worden deals gemaakt en overeenkomsten beklonken niet van zakelijke, maar van persoonlijke aard. We beloven elkaar trouw, true Arab sisterhood. Je bent er voor elkaar, want de buitenwereld maakt het ons al moeilijk genoeg.

Een omstander vraagt ons omzichtig of we Armeens zijn. We lachen. Nee, Armeens zijn we niet. Wel Marokkaans, Tunesisch, Egyptisch, Turks, Koerdisch en in een geval zelfs Oekraïens. En Nederlands natuurlijk. Dat zijn we allemaal, maar dat vergeten we te zeggen omdat het zo vanzelfsprekend is.
Ik vind het heerlijk om tussen deze dames te zitten en naar de soms wat geërgerde maar vooral nieuwsgierige mannen in pak te kijken. Het moet een gek gezicht voor hen zijn, deze gekleurde vrouwen met donker krulhaar die hun veilige bastion hier hoog in de toren van een vijfsterrenhotel bestormen. Misschien is het ook wel een beetje verontrustend voor ze, deze ambitieuze dames, die zich in hun mantelpakjes en glitterjurkjes beklagen over het blanke plafond en het ellenbogenwerk van Hollandse soortgenoten, gieren om schunnige grapjes over slechte seks, hammamgeheimen uitwisselen en luid roepen dat ze de wereld gaan veroveren en die kalende mannen in hun slecht zittende pakken ver achter zich zullen laten. Deze vrouwen zijn progressief, toonbeelden van integratie, westerse succes stories. Ze hebben hun opleiding gevolgd op Nederlandse scholen en universiteiten en hebben het op hun eigen manier gemaakt, al wonen ze in huurflatjes en bezit de helft geen auto. Maar assimileren willen ze niet. Ze zouden het ook niet kunnen. De verschillende identiteiten en culturen die ze in zich verenigen, gaan zo naadloos in elkaar over dat ze hun diepste zijn zouden moeten opgeven om aan een kant van het multiculturele spectrum te staan.

Nooit eerder nam ik deel aan een etentje dat zo specifiek op sekse en afkomst was georganiseerd. Onwennig schuif ik op mijn stoel heen en weer. Tegelijkertijd voelt het in dit gezelschap op een vreemde manier als thuiskomen. Na jarenlang als Monique, de kaaskop in Holland, en Mounira, de shoarmaeter in Egypte, te hebben geleefd, lijken beide werelden eindelijk bij elkaar te komen en mijn verschillende identiteiten meer fluïde in elkaar over te mogen gaan.

Ik ben geen Marokkaanse met krulhaar en geen Turkse moslima. Ik ben christen, meerbloedig en als enige vrouw aan tafel geen hetero. Tussen deze dames en mij bestaan net zo veel verschillen als overeenkomsten. Maar ik spreek m n talen en buikdans beter. Dat alleen al schept een band die voor een buitenstaander nauwelijks te begrijpen valt.
De daaropvolgende week drink ik met zes gekleurde lesbo s een glaasje muntthee. Ze zijn Indo-Nederlands en Marokkaans-Frans tot Brits-Chinees en Liberiaans-Amerikaans, meerbloedig, Nederlands en vooral gay. We praten over hennanachten en beenharsdebacles, hippe feestjes en de historische Arabische nachtegaal Oum Kalthoum. Opnieuw vallen de begrippen loyaliteit en sisterhood. Het verlangen om samen te zijn is groot, wij zijn immers anders dan de anderen, altijd en overal. Thuis komen we slechts na een lange, vaak moeizame strijd uit de kast, als we dat al doen. Je kunt beter zwart zijn dan homo , luidt een ironische Amerikaanse grap. Want als je zwart bent hoef je het in ieder geval niet aan je moeder te vertellen.
Ik voel een innige verwantschap met deze stralende jonge vrouwen die voortdurend tegen de grenzen van cultuur en religie ¬opbotsen en opboksen, een minderheid binnen de minderheden.
Toch is dit niet alles. Met de vrienden van een goede vriend bezoek ik een uitvoering van de Matthäus Passion in het Concertgebouw. Ik ben de benjamin in dit blanke intellectuele gezelschap waarvan de oudste de zestig is gepasseerd. Men kijkt even verbaasd op als ik bij het eten vooraf aanschuif, maar uiteindelijk blijkt mijn liefde voor Bach en zijn haast goddelijke kerkmuziek even groot.

Als kind was ik me weliswaar bewust van mijn Egyptische wortels, maar mijn ouders benadrukten vooral mijn Nederlandse identiteit. Ik werd grootgebracht met melk en kaas, knotwilgen en de hervormde kerk, polders en de Hoge Veluwe, fietsen en schaatsen op de bevroren sloot. Mijn vriendinnen waren blanke meiden, door mijn moeder liefkozend haar blonde dochters genoemd. Tegelijkertijd buikdansten we op zaterdag en aten we shoarma op zondag ook in de tijd dat het gekruide reepjes¬vlees nog niet kant-en-klaar in de schappen van de supermarkt lag. Mijn vader deed er alles aan om accentloos Nederlands te spreken. Dat ik daardoor jaren later het Arabisch als tweede taal moest leren nam hij graag op de koop toe. Ik niet. Ik wilde beide talen spreken en beide culturen omarmen.

Het ontbrak mijn ouders niet aan een zekere trots. Zo weigerde mijn moeder ons halfbloed te noemen en sprak ze in plaats daarvan over meerbloedig . Je bent én-én, maar net iets meer het ene dan dat andere, leek de heersende gedachte thuis.

Al was ik me amper bewust van een mijn gemengde afkomst, de buitenwereld zag dat anders. Ik ontdekte dat op vierjarige leeftijd, toen de buurtkinderen me uit de speeltuin weerden omdat de glijbaan alleen voor blanke kinderen was. Verbaasd vroeg ik mijn moeder na mijn eerste schooldag waarom ik een ander vachtje had dan de andere kindjes .Mijn moeder was diep gekwetst als haar weer eens gevraagd werd uit welk land ze haar twee donkere dochters had geadopteerd. Mijn vader had het, geboren in Caïro, nog wat moeilijker. Terwijl hij al lang en breed genaturaliseerd was, bleef men hem naar zijn afkomst vragen. Waar kom je vandaan? Waarom ben je hier? En de belangrijkste: Wanneer ga je terug?
Mijn zoektocht naar mijn identiteit werd niet alleen aangewakkerd door een natuurlijke nieuwsgierigheid naar die andere kant van de Middellandse Zee, die andere cultuur die mij tot mij maakt, maar ook door de reacties uit mijn omgeving. Ik was of hartstikke blank en mega-Hollands , of een buitenlander die dan wel weer best goed Nederlands spreekt . Een middenweg leek niet te bestaan. Het was het een of het ander. Langzaam ontwaarde zich een groeiend gevoel van anders-zijn, kind van een buitenlander, eeuwig gelabeld, zeker toen de multi¬culturele droom werd afgeschaft en de Nederlandse media van de ene op de andere dag bol kwamen te staan van integratie- en assimilatiedebatten, kut- en knuffel-Marokkanen, Nederlanders en Medelanders, allochtoon en autochtoon.

Op de beruchte maandag in 2001 toen de Twin Towers neerstortten en de vlammen uit het Pentagon sloegen, zag ik fietsend door mijn geboorteplaats Amersfoort hoe jongens met Marokkaanse (groot)ouders dansend over straat gingen en Allah al-Akbar riepen. Buurtbewoners renden naar buiten en vloekten en tierden. Toen al wist ik dat 9/11 de wereld voorgoed zou veranderen. Fortuyn kwam op. Van Gogh werd vermoord. Neonazi s vielen moskeeën aan. Mijn kerk, die in een gekleurde wijk stond, kreeg politiebewaking. Opgeschoten jongens trapten me herhaaldelijk van mijn fiets, kutmarokkaan! en teringmoslim! roepend. Ik ben geen Marokkaan en ook geen moslim. Dat riep ik ook, maar het mocht niet baten. Mijn kleur, hoe licht ook, was genoeg om me over één kam met islamitische jihadisten te scheren. De bekendste van hen, Mohamed Atta, kwam ook nog eens uit Egypte.

Van de ene op de andere dag werd ik door medeleerlingen tot Arabier bestempeld en moest ik terug naar m n eigen land al was ik daar al, ben ik er altijd geweest. Er braken relletjes en gevechten uit tussen de leerlingen van mijn gereformeerde middelbare school en de christelijke school in dezelfde straat, waarop veel islamitische leerlingen zaten. Sneeuw-ballen, stenen en lege flesjes werden door honderden leerlingen over en weer gegooid. Ik verschanste me tussen de boeken in de mediatheek, ver weg van al het religieuze strijdgewoel.
Alles werd politiek, van het hoofddoekje achter de kassa tot het kruisje om mijn nek. Symbolen, woorden alles werd beladen. Ik was onderdeel geworden van de post-11 september-generatie. De generatie die opgroeide in een samenleving die wanhopig worstelde met haar identiteit. In een land dat opeens gegijzeld werd door een wij-zij-denken.

Niet alleen de buitenwereld veranderde, ook bij ons thuis kwam een culturele verandering op gang. De Arabische muziek ging vaker aan. We vlogen steeds vaker naar Caïro. De banden met de familie in Egypte werden nauwer aangehaald. Mijn vader begon meer Egyptische films te kijken. Wij, mijn zusje en ik, waren tieners nu en leerden langzaam de taal. Ik zie ons nog het Arabische alfabet opdreunen aan de keukentafel. Alif-bih-tih. Netjes een schriftje erbij. Als christenen gingen we niet naar de koranschool om daar Arabisch te leren. Onze vader was onze leraar.

Te midden van het tumult over allochtonen zag ik vrijwel iedere Nederlander teruggrijpen naar zijn roots. Voor de blanke Hollander waren dit het debat over de canon en de ik-hou-van-Holland-show en 100% NL. Voor de gekleurde Nederlander, zeker de meerbloed of tweede of derde generatie migrant, lag het ingewikkelder. Hij zocht zijn heil bij de Turkse bakker, de hoofddoek en moskee, gefrustreerde webfora, eten uit de eigen toko en uitbundige feestjes waar gedanst wordt op echte muziek . Tegelijkertijd zag ik bij deze groep ook een ongewilde afkeer van schotel­antennes en lange jurkjassen. Uiteindelijk willen we allemaal Nederlander zijn: succesvol, geslaagd, geïntegreerd. Niemand wil dagelijks worden gevraagd waar hij vandaan komt. Maar wat als je niet meer om die vraag heen kunt, als hij je dag en nacht wordt gesteld?

(…)

Dit is nog maar het begin van een nieuw hoofdstuk in het integratiedebat. Hele essay lezen? Koop de Groene Amsterdammer in de winkel, bestel het blad thuis of koop het artikel digitaal – klik hier!

Foto’s en tekst  door Monique Samuel (C)

Asingwere (19) [linker foto]
Alleenstaande moeder
Twee kinderen, een zoontje en dochter.
Officiële inkomstenbron: Maakt sinds vier maanden tasjes, maar heeft er nog geen verkocht.
Wast kleren.
“Het leven als jonge vrouw in de sloppen is zwaar, ik word regelmatig geslagen en mishandeld. Ik krijg weleens bezoek van mannen die met me naar bed willen, maar ik zeg altijd “nee”.”
Volgens haar buurtbewoners werkt ze onofficieel in de prostitutie.
Waarschijnlijk Hiv-positief.
Droom: “Een klein tweedehands-kledingwinkeltje, misschien een beter huis (Asingwere woont in het kleinste krotje, heeft 1,5m2 tot haar beschikking) en genoeg geld om mijn kinderen naar school te kunnen sturen.”

Fortunate (20) [boven]
Moeder van een kindje van vier.
Onbewust legt ze haar hand op haar buik.
Op de vraag of ze misschien zwanger is, kijkt ze betrapt en begint dan hard te lachen. “Ja!”
Echtgenoot is de vader van het kind, maar is momenteel werkloos, “hij zoekt naar geld voor eten”
Officiële inkomensbron: wasvrouw en het maken van plastic tasjes.
“Ik verkoop er drie per maand voor 5.000 shilling per stuk.”
Oorspronkelijk komt Fortunate uit het dorpje Kisoro, ze mist haar familie maar: “De honger in het dorp is erger dan de armoede in de stad. Hier kan ik tenminste kleine klusjes doen.”

Regina (28) [onder]
Moeder van drie kinderen (oudste is twaalf, jongste een).
Het oudste kind, een zoontje, gaat naar school.
Woont samen met een vriend, die volgens haar de vader is van haar kinderen.
Hij leidt aan tuberculose.
Ze verkoopt zo’n drie tot vijf kettingen per maand.
Het papier koopt ze op de markt.
De man verkoopt fruit en groente. Soms neemt hij wat voor hen mee.
Ze eten een maaltijd per dag, rond lunchtijd.
“En ’s avonds drinken we thee.”

Rose (28)
Moeder van zes kinderen, de jongste is twee weken oud.
Ze woont al negen jaar samen met haar vriendje, die de vader zou zijn van al haar kinderen.
Ze leeft van de verkoop van kettingen waarmee ze zo’n 20.000 shilling per maand verdient.
Daarnaast verkoopt ze zeepjes.
“Ik vind het leuk om kettingen te maken. Het is goed werk want ik kan ondertussen op de kinderen letten, maar er zijn te weinig klanten.”
De kinderen zijn regelmatig ziek en lijden aan malaria en de bof. De oudste gaat naar school, maar de andere kinderen dwalen tussen de sloppen.
“Eigenlijk woon ik liever in het dorp, maar hier kan ik zeep en kettingen verkopen.”

Evasta (26) [onder]
Moeder van drie kinderen (zes tot anderhalf jaar oud)
Verdient haar geld met wassen en strijken, maar sinds augustus maakt ze ook tasjes.
Haar man verdient als sjouwer, maar brengt elke dag maar 10.000 shilling naar huis. Soms hij blijft hij een aantal dagen weg. Als sjouwer kun je 50.000 shilling per dag verdienen. Waarschijnlijk besteedt hij de rest aan vrouwen en drank.
“Toen ik begon met het maken van tasjes was ik echt heel blij. Het is leuk om te doen en mensen hadden gezegd dat ik er geld mee zou kunnen verdienen, maar ik ben teleurgesteld.”
Toch blijft ze tasjes maken.
“We moeten de weg naar de markt vinden, ik wil wel genoeg voorraad hebben als het zo ver is…”

Vrouwen uit de hele wereld die in Amina’s voetsporen traden zagen hoe hun foto’s lukraak van hun pagina’s werden verwijderd, of zelfs hun hele account werd afgesloten.
Daarom besloten Amerikaanse vrouwen hun tepels met blokjes te bewerken. Het was een op z’n lichtst gezegd een nogal ironisch gezicht: tientallen vrouwen die protesteren voor het recht om hun eigen lichaam te tonen met blokjesborst.

Het zijn bureaucratische richtlijnen, die vanuit het perspectief van jeugd en kind zelfs te verdedigen zijn. Maar de onderliggende gedachte heeft natuurlijk niets met kinderen te maken. Die heeft te maken met angst. Allerlei soorten angst. Maar vooral de angst voor de ongeremde vrije vrouw die haar lichaam toont en zelf beheert. De vrouw in al haar kracht en woeste aantrekkelijkheid, onbereikbaar, ongenaakbaar.
Ik heb erover nagedacht Amina te steunen. In weerwil van haar protest ook mijn boezem te ontbloten. Maar nee, ik kan het niet en wil het ook niet. Het zou aandacht trekken, likes, veel bezoekers ook, ogen, allemaal ogen, op zoek naar die tepels… En daarmee compleet z’n doel voorbij schieten. Ik zal likkebaardend worden bekeken en voor altijd met de ogen uitgekleed. Dat word ik nu ook al, meer dan ik weet en meer dan ik wil weten, maar laat er alsjeblieft iets te wensen over blijven, te fantaseren ook.
Het is triest dat de discussie over de positie van de vrouw in Tunesië pas voorzichtig loskwam toen deze meid haar borsten ontblootte. Het is schrikbarend dat deze eenzame dame dwars door alle taboes heen moest breken om een punt te maken. Provocatie als laatste middel om media-aandacht te krijgen.
Hoe kan het dat we als vrouwen op zoek moeten naar sensatie, ons lijf aan de wereld moeten tonen, om mannen te laten praten, eindelijk te laten praten, niet over hoe erg het met de seksuele intimidatie naar vrouwen toe gesteld is, maar in verontwaardiging uit te laten barsten over dat meisje dat zomaar de bestaande conventies doorbreekt.

Zij is het probleem. Zij is goddeloos. Want zij veroorzaakt opschudding, opwinding, verwart de man en dus moet ze worden gedood. Het is hetzelfde denken die ik hier ook in Nederland terug zie.
“Het is goed dat Facebook geen foto’s van tepels toestaat,” werd er door een man getweet. “Ik wil niet in verleiding worden gebracht.”

Het is dezelfde analogie die radicale moslims gebruiken om vrouwen hun haren en gezicht te laten bedekken. Het is dezelfde analogie die mij angstig maakt nog langer in een jurk over straat te gaan.
“Trut, fuck je maakt een geil,” riep een vijfenveertigjarige Hollandse man terwijl hij langsfietst. Hij spuugde. Zijn fluim kleefde in m’n nek.
Gisteren kreeg ik een mail.
“Ik hoop dat je niet gekwetst bent,” stond er onder meer met een link.
Op mijn hoede opende ik het nieuwe venster en zag ongewenst en ongewild mijn portret naast een foto van een verkrachtingsscène uit de theatervoorstelling Erendira. Er stond een tekstje bij. Over m’n tulejurkje. Er werd niet geschreven over wie ik ben en wat ik doe. Het blogje focuste zich op m’n benen.
“Jouw benen gemaakt om je kut naar mij te brengen,” stond er.
Ik ben geen vrouw. Ik ben geen mens. Ik ben een paar benen. Benen die naar een man mogen lopen. Om hem te behagen. Om hem te plezieren.
Ik ben een geslachtsdeel. Een geslachtsdeel dat niet eens in net Frans kan worden beschreven. Ik ben een paar benen en een kut.
De maat is vol. Ik kan niet meer. Ik wil niet meer. Het is niet voor het eerst, het is niet voor het laatst. Ik kan u tientallen mails voorleggen, honderden berichten laten zien, duizenden tweets laten lezen. De opmerkingen op straat, de ongewenste handen, en de verontwaardiging, bij de ander, als ik klaag, als ik protesteer, als ik hem op z’n daden wijs.
Oh laat me het woord “seksisme” niet gebruiken want dan reageert de man gekwetst en gepikeerd. Niet ik maar hij is immers het slachtoffer. Seksisme is een zielig feministisch verzinsel. Ik zou me aanstellen, niet hij met z’n opgehitste geilheid, niet hij met z’n beledigde gezicht.
Zondag 26 mei zal ik op het Museumplein protesteren. Voor Amina, voor de vrouw en haar recht op vrijheid en een eigen seksuele identiteit. Ik zal protesteren tegen het geweld, tegen onderdrukking, het verbale terreur. Ga ik uit de kleren? Nee. Samen met vele andere krachtige dames zullen we op onze meest vrouwelijke en sterke wijze laten zien dat er niet met ons te sollen valt. We gebruiken een vierduizend jaar oud wapen. We gebruiken fysieke Kalashnikovs. Benieuwd? Kom en zie. The beautiful, strong, new me.

Deze blog schreef ik voor nieuwwij.nl

Zou Israël ook zo snel naar de wapens grijpen als de wapenindustrie niet een van haar sterkste economische pijlers was? Zou de diplomatieke optie ook zo worden gewantrouwd als het hele volk geen opleiding in het leger had gehad? Zouden de Egyptenaren in dezelfde dictatoriale greep verstrikt zitten als het Egyptische leger niet zoveel miljarden steun kreeg. En waarom krijgt het die miljarden? Om hoegenaamd de vrede met Israël te bewaren? Wapens voor een stabiele grens? De Amerikaanse overheid betaalt graag in natura, verstrekt graag steun door grote orders bij haar eigen defensiebedrijven te plaatsen. Ze is niet de enige. Rusland, Groot-Brittanië, Frankrijk, China, ze doen precies hetzelfde. Als wapengrootmachten kopen ze diplomatieke steun en sluiten ze economische deals door hun eigen wapenindustrie te spekken en diezelfde wapens dan ruimhartig aan schurkenstaatjes uit te delen waardoor er vervolgens nog veel meer wapens moeten worden gemaakt om de nieuwe gevaren de baas te zijn.

Wat als het Chinese volk op die bewuste dag in 1989 op het Plein van de Hemelse Vrede niet voor tanks had gestaan maar rechtstreeks de overheidsgebouwen in kon lopen? Wat als niet alleen studenten, maar ook de Chinese boeren en arbeiders zonder angst om te sterven de straat op hadden kunnen gaan? Hoe had de wereld eruit gezien met geen kapitalistisch-communistisch maar een democratisch China aan het roer? Wat als drugsbazen geen jongeren meer voor met automatische geweren om de arm tot guerrillastrijders op konden leiden? Hoe zouden de Zuid-Amerikaanse achterlanden kunnen floreren, de Afrikaanse hooglanden schitteren, als al die rivaliserende bendes, narcoticabazen en warlords voor eens en altijd van het toneel zouden verdwijnen. De wapens van de grote landen druppelen door tot de kleine handen, tot de gewone man op straat. Hij voelt zich bedreigd, ontredderd, ongezien en onbegrepen en schiet. Een loone wolf. Iedereen is een potentieel veiligheidsgevaar. Doe maar een kogelvrijvest om. Want u en ik, we gaan het allemaal een keer meemaken, een aanslag, een schietpartij, een bom, een auto, ik zet me schrap, dat het gaat gebeuren is geen vraag… wel wanneer.

We zijn vergeten hoe het was om als kind gewoon naar een Leidse school te gaan zonder angst voor een schietpartij. Op Kroningsdag te feesten zonder van elke hoek van de straat begluurd te worden door honderden grotere en kleinere camera’s, de waakzame ogen van politie en veiligheidsdiensten, moet hossen tussen dranghekken en seinborden. De sierlijk rennende marathonlopers aan te moedigen zonder na te denken over verdachte rugtassen en kneedexplosieven.

De wapenindustrie moet op de schop. Defensiebudgetten teruggedrongen. Chemische en biologische wapens voor eens en altijd de deur uitgedaan. Ik hoor de stemmen al: dat kan niet, het is een utopie, want de vijand, de ander, de buurman zal hier nooit in meegaan. En dus laten we ons collectief gijzelen, bouwen landen hun wapenarsenalen op, dingen steeds meer naties naar een atoombom, jagen terroristen op chemische wapens en wordt er met chemische wapens op zogenaamde terroristen gejaagd, belanden er steeds meer pistolen in de nachtkastjes, verschijnen er overal scanners en detectiepoortjes en gaan huizen en pleinen, winkels en gebouwen op slot, voelt niemand zich nog langer veilig op straat.
Het wordt tijd voor een wereldwijde conferentie waarin de totale wildgroei aan wapens aan banden wordt gelegd. Nu is het moment voor een grondig onderzoek naar de macht van de wapenindustrie, de oorlogslobby. Een herziening van de ongeremde oorlogseconomie. Geen spervuur van argumenten die dat weerlegt.

Na jarenlange aanbidding van de twijfel zijn de Leidschendammers zo gewend geraakt aan sprekers die pretenderen het vooral niet te weten, dat ze zich totaal geen raad weten met zoveel “jeugdige onbezonnenheid”.
Ongemakkelijk schreven ze hun gebedspunten voor Nederland op. Onwenniger nog vouwden ze even later hun handen.
Tussen alle verbazing en verwarring door werd mijn blik naar het eind van de zaal getrokken. Daar zat een jonge vrouw opvallend te knikken. Ze zwaaide even en gebaarde toen druk verder.
“Dat is een doventolk,” werd me vanaf de eerste rij toegefluisterd. “Ze begleidt een doof gemeentelid.”

Na de lezing gaan de dertigjarige tolk en ik samen op weg naar het station.
Kleine regendruppeltjes doordrenken onze haren.
“Ik begrijp die scepsis niet. Je hebt helemaal gelijk. Nederland kan wel wat meer religieuze bezieling gebruiken! En wat die onvrijheid betreft – die kom ik helaas genoeg tegen.”
Ook haar cliënt die avond worstelde met zijn geaardheid en bestempelde zichzelf als zondig schaap. Hij was veertig maar leek op een nerveuze schooljongen.
Emotioneel overhandigde hij mij tijdens de pauze een kopie van een hoofdstuk uit een Bijbels dagboek. Alle woorden die naar eigen zeggen betrekking op hem hadden zoals “opstandigheid”, “zonde”, “worsteling” en “bekering” had hij met dikke lijnen onderstreept.
“Ach gut,” zei de tolk zacht.
Met moeite onderdrukte ik een brok in m’n keel.
“God houdt van jou,” zei ik terwijl ik de man een hand gaf.
Met een stralende glimlach gaf de tolk de boodschap door en pakte ook maar een hand vast.
“Ben je gelovig?” vraag ik de vrouw nu.
“Nee, niet eens gelovig opgevoed, maar geïnteresseerd ben ik wel.”
Ze volgde speciale trainingen om tijdens kerkdiensten en het vrijdagmiddaggebed te kunnen tolken.
“Urenlang heb ik DVD’s bestudeerd om alle gebaren voor Bijbelboeken en profeten uit m’n hoofd te leren.”
Geroutineerd doet ze me David, Paulus en het Evangelie volgens Johnnaes voor.
“En dan heb je nog Mohammed, Boeddha, Vashnu, genade, opstanding…”
Ze woont in Amsterdam maar reist van Middelburg tot Bolsward om te tolken.
“Ik maak echt de gekste dingen mee, afgelopen week een Hindoestische begrafenis – heb maar meteen de hand van de pandit geschud. En dan Ramadan, suikerfeest… Oh en ik was laatst de enige blanke gast op een Surinaamse bruiloft. Je had die gezichten moeten zien! Lekkere muziek hoor, praise the Lord Hallelujah!”
We lachen en zien dan opeens onze tram voorbij flitsen. Gillend en met de armen zwaaiend rennen we achter de wagonnetjes aan. Te laat.
Hijgend staan we op de trambaan. “Moet je dat zien!” zegt de tolk terwijl ze naar de hemel wijst. Een volle maan glanst tussen twee opengebroken wolken door.
Ik glimlach. “Een knipoog uit de hemel.”

“Denk je?” En dan op serieuze toon: “Weet je, ik ben sinds kort moeder en voor het eerst denk ik dat mensen zoals jij weleens goed gelijk kunnen hebben. Als ik dat ventje zie voel ik zo’n bovennatuurlijke liefde, zo’n verwondering. Hij is geen toeval, net zoals jij of deze avond geen toeval zijn.”
We staren naar het heldere maanlicht. De wind ritselt tussen de bladeren.
“Hier en nu is een wonder,” zegt de vrouw terwijl ze onbewust handgebaren maakt.

Eenmaal in bed doe ik de gebaren na. “Hier en nu…” De deken voelt warmer, het matras zachter. Hier en nu is het een wonder dat ik leven mag.

Egypte maakt zich op voor een revolutie van deze mannen, deze woeste jongens van de straat. Was de achttiendaagse opstand in 2011, die het einde inluidde van het dertigjarige bewind van president Hosni Mubarak, een soura al-shabab of revolutie van de jeugd, nu spreken veel burgers uit de hogere sociale klassen zorgelijk van een soura al-shab, een revolutie van het plebs de jonge arme stedeling zonder enig zicht op werk of wat dan ook, die steeds gefrustreerder raakt, steeds bozer ook en wiens gestel voortdurend onderhevig is aan de opruiende taal van islamisten. De woede borrelt onderhuids. Ik vang er glimpen van op in hun loerende blikken, hun opmerkingen, hun soms agressieve gedrag.

Alleen al in een megapool als Caïro met 22 miljoen inwoners zijn er miljoenen van deze arme mannen. Vergeten door het vorige regime en genegeerd door het huidige hullen zij zich in een allesverlammend stijlzwijgen of richten zij hun bik naar boven, richting die ene hand die hen nog voedt, dat ene oor dat nog naar hen luistert. Die nieuwe imam die speciaal uit Saoedi-Arabië is overgekomen om in dezelfde erbarmelijke omstandigheden te leven zoals zij, of die geleerde uit Qatar of Koeweit die een charitatieve instelling in hun straat heeft opgezet. Ze laten hun baard staan, wisselen hun spijkerbroeken in voor een galabiyya, het lange traditio­nele Egyptische hemdsgewaad maar dan in het wit. Puur en rein volgen ze in de voetsporen van de salaaf, de eerste drie generaties volgelingen van de profeet Mohammed. In hen wordt een verlangen opgewekt naar het prille begin van de islam, toen de oumma of gemeenschap van gelovigen nog klein en hecht was en waarden als sociale rechtvaardigheid en broederliefde nog voorop stonden. Tussen hun schamele woningen, half afgebouwde betonnen flatjes, rijzen hoge moskeeën op.

Net als in de wijk van mijn oma, waarvan de naam letterlijk palmbomenboerderij betekent. Palmbomen staan er nog amper in de wijk, die binnen enkele jaren verworden is tot een van de dichtst bevolkte buurten van Caïro. Ik noem de wijk daarom ook wel gekscherend ezbet al-namla, de mierenboerderij, of ezbet al-zahma, de drukke boerderij. De buurtgenoten van mijn oma lachen erom, maar als de buizen van de waterleiding weer eens gesprongen zijn, de rioolputten overstroomd, het vuil weer metershoog ligt opgestapeld en de elektriciteit nogmaals is uitgevallen, is de wanhoop van de gezichten af te lezen. De kruidenier staat met zijn handen in zijn haar. Uit de afgeslagen koelkasten druppelt het gekleurde water van waterijsjes. De onhandige hobbelkar van de meloenenverkoper komt midden op de weg tot stilstand als de ezel uitglijdt in een vuile waterstroom. Voetgangers trekken hun broekspijpen en galabiyya s op en wringen zich haastig een weg langs microbusjes en tuktuks, driewielige motortaxi s die luid toeterend door het water ploeteren.

Boven dit alles klinkt luid de roep van de muezzin, de gebedsoproeper die het krioelende volk in de overbevolkte straatjes tot bidden maant. Zijn oproep vindt gehoor, en masse rolt men de gebedsmatjes uit. Tot wie moet men zich anders wenden dan tot Allah, de Almachtige Barmhartige Erbarmer?

De moeilijke leefomstandigheden van de gewone man zijn geen postrevolutionair Egyptisch verschijnsel. Eeuwenlang al vecht de Egyptenaar tegen onderdrukking en dictatuur, overheersing en uitbuiting. De constante bevolkingsgroei en het groeiende welvaarts­verschil hebben de situatie weliswaar nijpender gemaakt, maar de dagelijkse worsteling van families en gezinnen om rond te komen drijft mensen al veel langer naar de moskee. Niet naar de staatsmoskeeën, waar de imam door de overheid wordt benoemd en de preken tijdens het vrijdagmiddaggebed door politie en geheime dienst streng worden gecensureerd, zoals in vrijwel alle Arabische landen (en Turkije) het geval was (en is). Nee, naar de kleine gebedsruimtes en geheime ontmoetingsplekken waar vrome mannen bij elkaar komen en thee drinken, de maaltijd delen en hun gebeden opzeggen, de koran lezen en zich voorbereiden op een leven na de dood als alle aardse beproevingen eindelijk ten einde zijn. Hun leerregels zijn gestoeld op de principes van Hassan Ahmed Abdel Rahman Muhammed al-Banna. Geboren in 1906 als zoon van een lokale imam in het slaperige stadje Mahmoudiyah ten noordwesten van Caïro zette al-Banna een religieus netwerk op dat zich vanuit de Nijldelta als een olievlek over het Midden-Oosten uitbreidde en tegenwoordig van Karachi tot Jakarta en van Vancouver tot Sydney volgelingen kent.

Wanneer men het over islamisering heeft, spreekt men in feite over dit fenomeen: de snelle celachtige organisatievorming van islamitische groeperingen die voor de islam weer de publieke en politieke rol wensen die hij ooit had. Hoewel er vele islamitische groeperingen zijn waarvan opvattingen sterk uiteenlopen, zijn de algemene kernbeginselen vaak gebaseerd op het gedachtegoed van al-Banna, en zo niet, dan zijn ze toch minstens door zijn werkwijze geïnspireerd. Al-Banna wordt beschouwd als de spirituele vader van vrijwel alle islamisten of zogenoemde politieke moslims waar door zoveel westerse veiligheidsexperts, Amerikaanse burgers, Europese politici, maar ook Arabische koningen en presidenten zo voor wordt gevreesd. Het is vanwege de opkomst en verkiezingsoverwinning van de islamisten in Tunesië en Egypte dat de Arabische Lente door sommigen schamperend een Arabische Herfst of zelfs een Arabische Winter wordt genoemd. Het is ook uit angst voor een islamitische overname dat de internationale gemeenschap weigert in Syrië in te grijpen, maar juist wel tot handelen in Libië en Mali overging. En dat terwijl er zo weinig over de Moslim­broederschap en de vele aanverwante politieke groeperingen bekend is.

Hassan al-Banna en zijn Moslimbroederschap hullen zich vanaf hun prille ontstaan in mysterieus stilzwijgen. De leerstellingen zijn breed en onduidelijk, de uitspraken door de vele verschillende gezichten tegenstrijdig. Ook over de interne machtsbalans tussen de diverse raden, cellen en splinterbewegingen is weinig bekend. Wie uit de partij stapt en uit de school klapt, wordt geïntimideerd en geslachtofferd in grootschalige lastercampagnes. Ondertussen schetst vrijwel iedere Moslimbroeder een ander beeld van zijn partij. Eigenlijk weten de meeste Egyptenaren zelf ook niet waar de Moslim­broederschap nu precies voor staat.

De vader van Hassan al-Banna bezat weliswaar wat grond, maar was allesbehalve rijk en knoopte als zoveel plattelandsbewoners slechts met moeite de eindjes aan elkaar. De migratie naar Caïro in 1924 bracht weinig verlichting. De al-Banna s schrokken van wat zij als de verloedering van de Egyptische samenleving en teloorgang van islamitische waarden beschouwden en ontdekten dat er met handwerk niet met de beginnende industrialisatie te concurreren viel. Het waren woelige tijden. Het Ottomaanse Rijk was omgevallen en de Arabische wereld was tussen de Fransen en Britten verdeeld in een kunstmatig geografisch kaartspel waarin nieuwe landsgrenzen vreemde woestijnstaatjes schiepen. Egypte viel onder het Britse protectoraat en bood een thuis aan honderdduizenden Turken en Europeanen die zich als sterfelijke goden in koetsen langs de kunstige belle epoque-gebouwen van het centrum van Caïro en de boulevard van Alexandrië lieten vervoeren.

Hassan al-Banna was dertien jaar toen hij aan de Egyptische Revolutie van 1919 deelnam, waarin het volk onder leiding van volksheld Saad Zaghloul de onafhankelijkheid eiste. Egypte kreeg uiteindelijk een zekere pseudo-onafhankelijkheid, maar bleef gebukt gaan onder de Britse overheersing. Op volwassen leeftijd werkte Hassan al-Banna als onderwijzer in dienst van de overheid en kreeg hij een post in het deltastadje Ismaliyya, waar hij tevens als imam de gelovigen voorging in het gebed. In 1928 richtte hij de Ikwhan al-Muslimin op. Met eenvoudige maar krachtige slogans zoals Islam al-hal, Islam is de oplossing en Quran al-kanun, Koran is de wet wist de Moslimbroederschap aan het onderbuikgevoel van de Egyptenaar te appeleren. Binnen enkele jaren kende de beweging vijfhonderd lokale afdelingen en tien jaar na oprichting had ze vijfhonderdduizend actieve leden. Al-Banna s visie was simpel: de enige oplossing voor de sociale en politieke degeneratie van Egypte is het herstel van de islam als leidend principe voor de staat en haar inwoners. Door herinvoering van de sharia ter vervanging van de seculiere wetgeving en politieke instituties zou Egypte weer in zijn oude glorie worden hersteld. Al-Banna liet daarbij een zekere ruimte open voor (her)interpretatie van de islamitische wet, waardoor ze verenigbaar zou blijven met de wensen en ontwikkelingen van de moderne tijd. Wat de invoering van de islamitische wetgeving precies inhoudt, blijft tot de dag van vandaag onduidelijk en is een van de grote splijtzwammen binnen de partij.

Al-Banna pleitte niet zozeer voor een islamitische staat als wel voor een totale islamitische orde en omvorming van de gehele maatschappij. Zo stelde Hassan al-Banna tien principes op waar iedere moslim naar zou moeten leven. Het eerste luidt dat men bij het horen van de azan, of het ochtendgebed, onmiddellijk op moet staan om het gebed uit te voeren, ongeacht de omstandigheden . De staat dient de burger aan te moedigen vroeg naar bed te gaan zodat hij s ochtends zijn religieuze plicht niet verzaakt. Het is geen toeval dat de eerste aangekondigde maatregel van de kersverse regering van president Mohammed Morsi dan ook een aanpassing van de winkeltijdenwet was, evenals een vroegere sluiting van restaurants, clubs, bars en koffiehuizen. Het voorstel leidde tot een storm van protest en massale hoon op sociale media en in de grote talkshows. Egyptenaren zijn echte nachtbrakers en slapen meestal niet voor twee of drie uur s nachts. Het voorstel werd daarom snel ingetrokken.

Volgens al-Banna moet de gelovige zijn tijd niet verspillen met het maken van grappen omdat een hart dat in verbinding met God staat stil en ernstig is. Roddelen wordt streng afgekeurd. Het lezen en bestuderen van de heilige koran en andere toonaangevende islamitische geschriften wordt prijzenswaardig geacht. Kortom, de gelovige dient zijn korte tijd op deze aarde zo devoot en nuttig mogelijk te besteden.

De Moslimbroederschap verkondigt sociale rechtvaardigheid, economisch welzijn en politieke harmonie. De partij legt grote nadruk op collectieve gemeenschapszin en zet zich vanaf het begin van haar oprichting in voor de sociaal zwakkeren van de samenleving door een uit­gebreid netwerk van sociale diensten zoals gratis onderwijs, gaarkeukens, gezondheidszorg en bijscholing. Hiermee wist de Broederschap binnen korte tijd vooral een enorme steun­basis op het platteland te verkrijgen waar de arme boeren vaak niets hoefden te verwachten van de arrogante, logge en vooral onverschillige overheid in Caïro. Tegelijkertijd werden christenen stelselmatig van dergelijke sociale dienstverlening uitgesloten.

Hoewel de Broederschap graag anders doet voorkomen heeft ze zich niet ­uitsluitend beziggehouden met maatschappelij­ke discussies en sociale projecten. Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog begonnen aanhangers van de Broederschap een militaire campagne tegen alles wat westers was, waarbij vooral de in Egypte woonachtige ­Britten en de snel slinken­de joodse bevolking het moesten ontgelden. Toen premier Mahmoed Fahmi al-Narqueshi tegenmaatregelen nam, werd hij in 1948 door de Broederschap vermoord. In opdracht van de Britse overheid werd Hassan al-Banna in 1949 door Egyptische ­veiligheidsdiensten omgebracht.

Met de bloedloze coup van de Vrije ­Officieren kwam in juli 1952 een einde aan de Britse overheersing. De komst van de Egyptische onafhankelijkheid kondigde echter ook het begin aan van het decennialange kat-en-muisspel tussen de seculiere overheid en de Moslimbroederschap dat in de tweede helft van de twintigste eeuw niet alleen het politieke discours van Egypte, maar ook dat van Irak, Syrië, Jordanië, Marokko en Tunesië domineerde. De Egyptische generaals, van wie Gamel Abdel Nasser al snel de bekendste werd, wantrouwden de Moslimbroeders vanaf het eerste uur. Hoewel Nasser, die in 1954 alle macht naar zich toe trok, de Moslimbroeders in eerste instantie binnen het politieke systeem probeerde te accommoderen, besloot hij hen na verschillende vertrouwensbreuken en steeds hardere oppositie van hun kant (tot moordpogingen aan toe) met harde hand te bestrijden.

De Broederschap had ondertussen steeds meer aanhang gekregen onder militaire rekruten en studenten, die door de populaire socialistische maatregel het collegegeld af te schaffen voor het eerst hoger onderwijs konden genieten. Hordes armlastige studenten trokken zonder een pond op zak van het platteland naar de grote stad. Totaal ontheemd zaten ze bijeengepakt in krappe, vieze studentenkamers in het chaotische Caïro. Werk was er niet, slechts een uitzichtloos bestaan in overheidsdienst. Velen hoopten op een toekomst buiten Egypte, in het rijke Westen Europa en de VS. Voor anderen was een leven in het Westen onbereikbaar of zelfs onbespreekbaar. Zij trokken vanaf het begin van de jaren zestig massaal naar Saoedi-Arabië en later de Golfstaten om te kunnen profiteren van de olie-boom. Toen ze door de oliecrisis naar hun geboorteland terugkeerden namen ze de strenge islamitische doctrines van het wahabisme mee. De introductie van de niqaab is hier een voorbeeld van. In de jaren vijftig en zestig was deze donkere gezichtsbedekkende sluier in landen als Syrië, Marokko, Egypte en Tunesië compleet onbekend. Eind jaren zeventig begonnen de eerste teruggekeerde gastarbeiders hun vrouwen in de abaja of niqaab te kleden en tegenwoordig is ze bijna niet meer weg te denken uit het Arabische straatbeeld.

De Moslimbroeders beloofden de jonge verpauperde studenten een beter leven als zij zich zouden afkeren van frivoliteiten en waarlijk goede moslims zouden zijn. Hiermee kwamen ze tegemoet aan de innerlijke leegte en het minderwaardigheidsgevoel dat deze boerenjongens zo sterk voelden. De Egyptische veiligheidsdiensten begonnen in opdracht van Nasser een klopjacht op ieder die ook maar iets te religieus was. In de gevangenis veranderden vrome jonge moslims in radicalen. Ze begonnen informatie uit te wisselen, elkaar op te ruien en complotten te smeden. In het boek The Looming Tower, een reconstructie van de aanslagen van 11 september, beschrijft Pulitzerprijs-winnaar Lawrence Wright hoe het zaad van al-Qaeda eigenlijk in de Egyptische gevangenis gezaaid is: Veiligheidstroepen begroetten de inkomende gevangenen door ze uit te kleden, te blinddoeken en in de boeien te slaan. Vernederd, bang en gedesoriënteerd werden ze vervolgens in kleine stenen cellen gesmeten (…) Door het schreeuwen van de medegevangenen die werden verhoord, verkeerden veel mannen in een schemergebied op de rand van gekte, ook als zij zelf niet werden gemarteld (…) Een analyse stelt dat de tragedie van 11 september in de VS haar oorsprong heeft in de gevangenissen van Egypte.

De vernedering riep een enorme dorst naar wraak op. Het primaire doelwit hierbij was de ondemocratische seculiere Egyptische overheid die in de ogen van de geradicaliseerde Broeders door de westerse grootmachten in het zadel werd gehouden. Vooral de Verenigde Staten moesten het ontgelden, die direct verantwoordelijk werden gehouden voor de corruptie en de vernedering van de islamitische maatschappij.

Een van deze geradicaliseerde Moslimbroeders was Sayyid Qutb, die zich in de Egyptische gevangenis ontpopte tot een spil binnen de wildgroei aan radicale organisaties en militante splinterbewegingen. Achter de tralies ontwikkelde en verspreidde hij zijn gewelddadige jihad-theologie die later de voedingsbodem zou vormen voor terreurorganisaties als al-Qaeda. Qutb werd in 1966 veroordeeld voor het beramen van verschillende moordaanslagen op president Nasser en vond de dood door ophanging.

De gearresteerde Moslimbroeders verenigden zich in de Islamitische Jihad, die in de jaren zeventig een golf van aanslagen ontketende en Egypte in een angstige houdgreep hield. De Palestijnse tak van de Moslimbroederschap die al vanaf de jaren vijftig actief was in de destijds door Egypte bezette Gazastrook werd steeds militanter. In de jaren tachtig groeide ze zelfs uit tot de grootste concurrent van de Palestijnse onafhankelijkheidsorganisatie plo. In 1987 besloot de Palestijnse Broederschap als een meer exclusief Palestijns-nationalistische organisatie verder te gaan onder de naam Hamas. Rond dezelfde tijd woedde er een hevige militaire campagne tegen de islamitische opstand in Syrië. Van 1979 tot 1982 vochten gewapende leden van de Moslimbroederschap in Syrië tegen het gehate Baad-regime van Hafiz al-Assad. Op lidmaatschap van de Broederschap kwam in 1980 de doodstraf te staan. De opstand eindigde uiteindelijk na een afschuwelijk bloedbad in Hanna, waar naar schatting tussen de tienduizend en veertigduizend Syrische burgers werden vermoord. De Moslimbroederschap in Syrië leek hierna van de kaart geveegd, tot ze in 2011 opnieuw de kop opstak en een voortrekkersrol kreeg in de Syrische burgeropstand tegen Bashar al-Assad.

Ondanks haar gewelddadige verleden heeft de Moslimbroederschap altijd gesteld langs politieke weg haar doelen te willen bereiken. Daarbij handelt ze soms opvallend opportunistisch. Terwijl de Broederschap verbaal oppositie bleef voeren (en zelfs gewelddadige aanvallen uitvoerde) op de Britten ondertekende ze zowel steunverklaringen voor de Britse kolonisator als voor de Vrije Officieren, die juist de onafhankelijkheid van Egypte op het oog hadden. Later sloten de Moslimbroeders verschillende overeenkomsten met de Egyptische overheid om onderwijl even hard oppositie te voeren. Zo liet president Sadat in een poging tot verzoening tienduizenden Moslimbroeders en islamitische extremisten uit de Egyptische gevangenis vrij, om vervolgens tijdens een militaire parade op 6 oktober 1981 door legerofficier Khaled al-Islambouli te worden vermoord als wraak voor de ondertekening van de Camp David-akkoorden met Israël. Khaled al-Islambouli was lid van de Islamitische Jihad en stelde geïnspireerd te zijn door Sayyid Qutb en Hassan al-Banna.

Het opportunisme van de Moslimbroederschap is begrijpelijk wanneer men naar haar politieke strategie kijkt die gebaseerd is op een tweestappenplan. Na een periode van estadaef, of verzwakking , is het tijd voor tamqien, of het verkrijgen van de controle . Men doet zich een tijdlang zwakker voor dan men is, tot de invloed groot genoeg is om de macht over te nemen en die effectief te consolideren. Belangrijk in de eerste fase is de dowa, of zending , waarbij het onderliggende netwerk wordt vergroot. Hassan al-Banna moedigde zijn aanhangers aan geduldig te zijn en langzaam een steunbasis op te bouwen om daarna snel toe te slaan.

Dit gebeurde ook tijdens de revolutie van 2011. De Moslimbroederschap keek in eerste instantie stil toe en ontmoedigde haar leden de straat op te gaan. Toen aan het eind van de achttiendaagse opstand bleek dat president Mubaraks positie onhoudbaar was geworden, besloot ze in het politieke machtsvacuüm te springen. In haar honger naar macht was de Broederschap tot grote concessies bereid. Zo gooide haar Vrijheid en Rechtvaardigheid-partij het op een openlijk akkoord met de heersende macht: het Egyptische leger, dat sinds 1952 de feitelijke controle over het land heeft. Dit onder auspiciën van de Turkse premier Erdogan en president Gül die in de weken na de val van Mubarak trots met de Moslimbroederschap en het leger aan tafel schoven, zonder de overige oppositiepartijen te woord te staan. Het Witte Huis deed een maand later overigens hetzelfde, door wel delegaties van de Broederschap te ontvangen maar niet de liberale oppositie uit te nodigen. Daarnaast voerde Washington de financiële steun aan het Egyptische leger op om hiermee het islamitische gevaar in de Sinaï af te wenden, waardoor zowel de macht van het Egyptische leger als de Moslimbroederschap verder werd geconsolideerd.

Het Egyptische leger heeft naar schatting 25 tot 45 procent van de Egyptische economie in handen; het opereert in vastgoed, controleert de Sinaï, strijkt de baten van het Suezkanaal op en bezit eigen restaurants, bioscopen, ziekenhuizen, resorts, banken, katoenplantages, fabrieken en sociale instellingen. De autonomie van het leger is door de grondwettelijke hervormingen van 2012 slechts verder geconstitutionaliseerd. Egypte koerst af op een omgekeerd Turks model: een islamitische staat onder bescherming van het leger.

Dit proces verloopt echter niet zonder slag of stoot. In een poging de situatie naar zijn hand te zetten heeft president Morsi een unilateraal decreet afgekondigd waardoor hij tijdelijk de macht greep en zijn volk een ultimatum stelde: accepteer de grondwet of erken mijn heerschappij als farao over Egypte. Zijn onverwachte actie en de massale fraude tijdens het referendum stuwden het land richting aanname van een grondwet die op geen enkel democratisch beginsel gegrond was. Na maandenlang getouwtrek over de aard en omvang van de Constitutionele Raad, de grondwettelijkheid ervan en de terugtrekking van alle leden uit de democratische en seculiere hoek, namen de resterende 75 islamitische leden (aangevuld met tien backbenchers ) binnen negentien uur alle 234 artikelen van de grondwet vrijwel unaniem aan. Het enige artikel dat zestien tegenstemmen kreeg, en daarmee 48 uur vertraging opleverde, werd onder de vermanende vinger van de voorzitter uiteindelijk binnen een halve minuut met slechts vier tegenstemmen aangenomen. De 85 leden van de Constitutionele Raad waren allen direct of indirect gelieerd aan de islamitische krachten die nu vrijwel elk orgaan en elk instituut van het land domineren. Als dank voor bewezen diensten kreeg het leger een status aparte waardoor het nu geheel parallel aan de civiele overheid functioneert zonder onderworpen te zijn aan de wetgevende of rechterlijke macht.

De grondwettelijke hervormingen zetten de maatschappelijke verhoudingen op scherp. Het Egyptische volk, dat eens zo verenigd was in zijn afkeer van Mubarak, raakte verdeeld in een pro- en een antiregeringskamp. Over de hoofden van de gewone Egyptenaar woedt een strijd tussen jeugd en regerende elite, tussen conservatieve en progressieve krachten, overheid en burger, politie en demonstranten, leger en Moslimbroederschap. Voor het eerst lopen hierbij de breuklijnen dwars door families heen en demonstreren kinderen tegen hun ouders en andersom.

De Moslimbroederschap en haar eerste president liggen van vrijwel alle kanten onder vuur. De publieke steun voor de Moslimbroederschap was tijdens de parlementaire verkiezingen veel lager dan werd verwacht. Ondanks wijdverbreide fraude bleek de partij geen meerderheid te kunnen verkrijgen. De partij kreeg 37,5 procent van de stemmen. Opvallend was echter vooral de steun voor de salafistische Nour-partij die 27,8 procent van de stemmen kreeg en geheel onverwacht een grote steunbasis op het platteland bleek te hebben.

De salafisten hangen een zeer versimpelde en puriteinse versie van de islam aan, waarin muziek, film, fotografie en iedere andere vorm van vermaak streng worden afgekeurd. Oorspronkelijk had het salafisme amper of geen aanhang buiten het Arabisch schiereiland, waar de wahabistische islam in veel gevallen de dominante staatsgodsdienst is, maar na de vondst van olie in 1938 en de economische boom die Saoedi-Arabië vervolgens doormaakte, lanceerde het Koninkrijk een religieus offensief om de oumma weer tot de ware islam terug te brengen. Er werden leerboeken verspreid, preken op cassettebandjes, cd s, dvd s en mp3 s gedistribueerd, religieuze uitzendingen via satelliettelevisie verzorgd en islamitische charitatieve instellingen opgezet. Later namen de Verenigde Arabische Emiraten, Oman, Bahrein en vooral Qatar dezelfde initiatieven over. In de hele regio verrezen moskeeën met in Saoedi-Arabië getrainde imams. Dit gebeurde ook in de volkswijk van mijn oma, waar door een Saoedische sjeik in de jaren negentig een moskee werd gebouwd. De onverharde zanderige straat werd onmiddellijk geasfalteerd, precies tot aan de voordeur van de moskee. De rest van de straat bleef een zandbak.

Het Egyptische Hooggerechtshof heeft de parlementaire verkiezingen van vorig jaar ongeldig verklaard. Tot groot ongenoegen van de Moslimbroederschap zullen daarom op 22 april opnieuw parlementsverkiezingen plaatsvinden, die overigens worden geboycot door de liberale oppositie, die geen legitimiteit wil verlenen aan nieuwe massale verkiezingsfraude. De Moslimbroederschap is tot op het bot verdeeld. De jeugdtak van de Broederschap splitste zich ruim tweeënhalf jaar geleden af na openlijk kritiek te hebben geuit op de rigide houding van de hoogste bestuurslagen en op de strikte hiërarchie. Prominente jeugdleden sloten een verbond met de seculiere revolutionaire jeugd en verenigden zich in de aanloop naar de revolutie in de 25-januari-Facebook-groep. Sindsdien woedt er slechts een steeds openlijker strijd tussen de conservatieve en de progressieve flank van de partij.

Morsi wordt door vrijwel iedereen gezien als een marionet van Mohamed Badie, de Spirituele Gids die de oncharismatische president als spreekbuis zou gebruiken en daarmee de feitelijke machthebber van Egypte zou zijn. Steeds meer kiezers keren zich gedesillusioneerd van de partij af. Dit bleek al tijdens de presidents­verkiezingen van vorig jaar, waarin een meerderheid van de Egyptenaren in eerste instantie op kandidaten stemde die niet gelinkt waren aan het leger of de Moslimbroederschap. Door het Franse twee-rondessysteem werd de eindrace uiteindelijk toch een strijd tussen Mohammed Morsi en oud-generaal Ahmed Shafiq. Morsi won, maar niet zonder melding van grootschalige fraude, onder meer bij de natio­nale drukkerij, waar stapels reeds ingevulde stembiljetten werden aangetroffen. Daarnaast was de opkomst bij de tweede ronde opvallend laag. Oppositiepartijen boycotten de verkiezingen, evenals veel burgers die óf niet stemden óf het stembiljet ongeldig maakten door beide kandidaten aan te kruisen.

De Moslimbroederschap krijgt steeds meer haast. In de afgelopen maanden benoemde president Morsi nieuwe rechters, gaf hij vergaande rechtsbevoegdheden aan de moefti van de al-Azhar (het hoogste religieuze orgaan binnen Egypte en de soennitisch-islamitische gemeenschap wereldwijd) en verving hij de openbaar aanklager door een prominent lid van de Moslimbroederschap. Onderwijsraden, maatschappelijke besturen, commissieposten, de parlementaire voorzitter, politiehoofden, generaals: iedereen en alles werd vervangen door prominente leden van respectievelijk de Broederschap en coalitiepartner de Nour-partij.

Van het voorspelde inclusion moderation effect blijkt weinig. De these over dat effect stelt dat accommodatie van radicale groeperingen binnen het politieke stelsel een vreedzame manier is om extremisme te beteugelen. Door coalitievorming en het sluiten van compromissen zullen radicale splinterpartijen of terreurorganisaties worden gedwongen hun toon te matigen en een constructieve houding aan te nemen. Een extreme partij die oppositie ondervindt van seculiere krachten zal natuurlijkerwijs naar het midden schuiven om kiezers te winnen. Een partij die echter opereert in een zwakke, zo niet wankele rechtsstaat en de hete adem van nóg radicalere bewegingen in z n nek voelt, is veel eerder geneigd het tegenovergestelde te doen. Dit is wat er momenteel in Egypte (en Tunesië) gebeurt. Lang schoof de Moslimbroederschap op naar het midden, ervan uitgaande dat de oppositie in de seculiere hoek lag. Maar nu de salafistische Nour-partij de op één na grootste partij van het land is en de islamitische partijen Al-Wassad en Al-Wattamy om de macht concurreren, beweegt de Moslimbroederschap weer terug naar haar conservatieve wortels.

De populariteit van Mohammed Morsi daalt in snel tempo. Veel kiezers schuiven op naar links, naar de seculiere oppositie die zich grotendeels heeft verenigd in het National Salvation Front onder leiding van de grote oppositieleiders Mohammed ElBaradei, Amr Moussa en Hamdeen Sabahi. Anderen maken juist een extreme ruk naar rechts en zoeken hun toevlucht bij de salafisten. De laatsten voeren steeds luider oppositie tegen het nepotisme en het on-islamitische gedrag van de Moslimbroederschap. Ondertussen wordt de scheidslijn tussen religie en politiek steeds dunner. Want wie is er nu nog een goede islamitische burger? En wat te doen met de Koptisch-christelijke minderheid? Welke positie heeft zij in het nieuwe Egypte?

Naast het metrostation van Ezbet al-Nakhla staat sinds enkele jaren een kleine overijverige moskee. Dag en nacht buldert de stem van de imam door de krakkemikkige luidsprekers. Ooit waren de inwoners van de wijk van mijn oma overwegend gematigd soennitisch, met flink wat christelijke buurtbewoners en hier en daar een Moslimbroeder misschien. Je kon er in de jaren negentig nog met gemak zonder hoofddoek over straat, en ook broeken tot de knie of blote armen werden geaccepteerd. Maar sinds het begin van de 21ste eeuw zijn de religieuze verhoudingen verstoord. Oerconservatieve imams, veelal afkomstig uit Saoedi-Arabië en de Golfstaten, hebben er hun zetel gevestigd. Door de vele megafoons en luidsprekers strategisch opgehangen bij de ramen van christelijke appartementen klinken hun donderpreken tegen joden, christenen en vuile flikkers.

Soms nemen hun preken minder politieke vormen aan en beperken ze zich tot huis-tuin-en-keukenperikelen als de erotiserende werking van deodorant en parfum. Sinds verschillende toonaangevende conservatieve imams een fatwa hebben uitgevaardigd waarin geparfumeerde producten als haram, of door God verboden, zijn bestempeld, is de geur in de toch al overvolle, zweterige metro-coupés, bussen, kantoren en collegezalen niet te harden. De allesoverheersende geur van viezigheid en zweet werd op een gegeven moment zo ondraaglijk dat verschillende studentenorganisaties een voorzichtig tegenoffensief lanceerden. Deodorant werd weer de norm voor hen die het kunnen betalen. Vrome moslims onthouden zich echter nog steeds van iedere vorm van parfum of geurige zeep, onder wie ook president Morsi. Vandaar het vertrokken gezicht van Angela Merkel bij zijn staatsbezoek aan Duitsland.

De aanhang van de kleine moskee naast het station groeide in de afgelopen jaren gestaag. De gebedsruimte werd te klein. Tijdens het vrijdagmiddaggebed veranderden de straten in een zee van knielende en buigende mannen. Sinds een jaar verrijst er achter de kleine betonnen moskee een gigantisch gebedshuis, zeker vijf keer zo breed en zo groot als zijn kleine broertje. Niemand weet waar het geld voor de bouw van deze ontzagwekkende islamitische kathedraal vandaan komt, of wie een bouwvergunning voor deze grond in dit overbevolkte, volgebouwde deel van de stad heeft afgegeven. Buurtgenoten wijzen op miljoenensteun uit Qatar en Saoedi-Arabië.

Ezbet al-Nakhla is veranderd in een salafistische hub. Na het vrijdagmiddaggebed drommen de witte gewaden naar de metrohalte en verspreiden de baarden zich weer over de stad. Dit is het moment van de islamitische ontwaking , roepen conservatieve imams verrukt uit. Dit is het moment van de islamitische ontmaskering , wordt door populaire denkers als de Egyptische schrijver Alaa al-Aswani gezegd.

De islamitische illusie moet eerst worden ontmaskerd voor er een evenwichtiger pluriform politiek landschap kan ontstaan waarin niet één ideologie of religieuze beschouwing de dienst uitmaakt, maar een breed spectrum aan opvattingen en ideeën ingang vindt. Tachtig jaar lang kreeg het grote islamitische alternatief geen kans. Eerst werden de Moslimbroeders samen met alle andere politieke groeperingen onderdrukt door de Britse overheerser. De Europese kolonialisten lieten het Arabische volk straatarm en ongeletterd achter. Na de euforie van de bevrijding kwam het pan-Arabisme en socialisme van Nasser en zijn Arabische geloofsgenoten op. Alle Arabieren zouden worden verenigd en de gemeenschappelijke krachten zouden worden gebundeld in een grote federatie van Arabische landen waar voor iedere Arabier plaats was: moslim, christen of anders. Even leken Gamel Abdel Nassers plannen te slagen. Zijn heldhaftige optreden tegen de Europese grootmachten maakte hem niet alleen een natio­nale volksheld, maar ook een inspirator voor onderdrukte volken wereldwijd. Van Griekenland tot Zuid-Afrika schakelden miljoenen in op Radio Caïro. Met tranen in de ogen luisterden Arabier en Afrikaan naar Nassers krachtige toespraken en de slepende klanken van de Arabische nachtegaal Oum Kalthoum, die de vrije volken moed toezong. Syrië sloot zich vrijwillig aan bij het Egyptische experiment en ook Jemen liet zich opnemen in de Verenigde Arabische Republiek.

Maar Nassers pan-Arabische droom was van korte duur. Na zijn dood probeerden Moammar Kadhafi, Hafiz al-Assad en Saddam Hoessein zich als nieuwe leiders op te werpen. Het Arabisch-socialisme bleek een ramp. Door de afschaffing van het collegegeld kelderde het onderwijsniveau. De overheid groeide uit tot een gigantisch log monster. Alle financiën werden aangewend voor prestigieuze bouwprojecten als de Aswan-dam, terwijl de infrastructuur en huisvesting compleet werden verwaarloosd. De overheid nam langzaam de vorm aan van een paranoïde politiestaat. Dissidenten werden hardhandig aangepakt; vrome moslims gemarteld tot de dood erop volgde.

De introductie van het liberaal-kapitalisme in de vorm van Anwar Sadats infitah, of openings -politiek in de jaren zeventig luidde een nieuwe periode in voor het Midden-Oosten. Bezit van grootkapitaal werd weer toegestaan en Egypte opende zijn deuren voor buitenlandse investeerders. Arabische vorsten toonden openlijk hun ongebreidelde hang naar het Westen en materieel bezit werd de nieuwe afgod. De vorsten van Marokko en Jordanië, de koning van Saoedi-Arabië en de prinsen en sultans van de Arabische Golf probeerden elkaar voortdurend de loef af te steken met nog bredere wegen, grotere paleizen, mooiere torens en dikkere auto s. Het Midden-Oosten raakte in de ban van wat de Egyptisch-Britse econoom Tariq Osman distorted capitalism noemt. Ergo: ongebreidelde economische groei zonder enige wetgeving of staatscontrole. Onder dit systeem namen het nepotisme en de corruptie ongekende vormen aan, evenals de uitbuiting en groeiende ongelijkheid. De rijken werden rijker, de armen werden armer en de maatschappelijke onvrede groeide met de dag.

De revolutionaire wind die sinds twee jaar door het Midden-Oosten en Noord-Afrika waait heeft de islamitische partijen de kans gegeven hun islamitische droom te verwezenlijken. Voor het eerst blijft het niet bij louter retoriek, maar maken in landen als Tunesië en Egypte de islamisten nu echt de dienst uit. Na zo lang ondergronds oppositie te hebben gevoerd knipperen de islamisten als blinde molletjes met hun ogen tegen het felle daglicht. De verwarring is groot, de economische malaise ongekend, de politieke koers volstrekt onduidelijk. De simpele slogans van weleer blijken in deze nieuwe sociale werkelijkheid een stuk minder doeltreffend. Angstig grijpen de Moslimbroeders en salafisten terug naar eenzelfde soort corruptie, cliëntelisme en politiek opportunisme als hun voorgangers. Met harde hand worden activisten voor militaire tribunalen gesleept, dissidenten opgepakt en vrouwen en kinderen door politie en baltigiyya (de zo gevreesde betaalde bendes) verkracht.

Ook op economisch niveau blijkt er weinig van de grote islamitische waarden als sociale rechtvaardigheid en gemeenschapszin. Zowel de Ennahda-partij in Tunesië als de Vrijheid- en Rechtvaardigheid-partij in Egypte voert een radicaal liberaal-kapitalistische koers die ­desastreuze gevolgen heeft voor de portemonnee van de lage, vaak werkloze onderklasse. Subsidies en steunfondsen worden afgeschaft; de rijen voor brandstof, brood en butagas zijn steeds langer. Voedselrelletjes zijn aan de orde van de dag. De werkloosheid is in geen jaren zo hoog geweest.

Ondertussen is het met de veiligheid zo mogelijk nog slechter gesteld. Egypte vervalt tot een steeds grotere staat van wetteloosheid. Bendes vallen demonstrerende vrouwen aan en verkrachten hen. Door mensenrechtenactivisten en beleidsmedewerkers van de Arabische Liga wordt naar de Moslimbroederschap gewezen, die deze bendes zou betalen in een poging de vrouwen van de straat te krijgen. Vrouwen waren de grootste opponenten van het grondwettelijke referendum en spreken zich het duidelijkst uit tegen de huidige regering. Zelfs zeer conservatieve vrouwen met sluier en al hebben zich van de islamisten afgekeerd.

De politie, die sinds de val van Mubarak grotendeels uit het straatbeeld is verdwenen, staakt al enkele weken tegen de minister van Justitie en de minister van Binnenlandse Zaken. Ze eist neutrale ministers die niet gelinkt zijn aan de Moslimbroederschap en weigert nog langer mee te werken aan het neerslaan van demonstraties. In een wanhopige poging de orde te herstellen riepen het kabinet en de openbaar aanklager het volk op zelf het recht te handhaven. Die uitspraak had desastreuze gevolgen. Een woeste menigte in Samanod, negentig kilometer ten noorden van Caïro, hing twee halfnaakte dieven op aan de overkapping van een busstation en mishandelde hen net zo lang tot de dood erop volgde. De foto s van de als vee afgeslachte criminelen leidden tot een golf van ontzetting en tot de uitspraak van de minister van Justitie dat dit de dood van de staat betekende. Maar aftreden deed hij niet.

De Moslimbroeders zijn atheïsten en de salafisten zijn duivels , staat er in koeienletters op een muur op het Tahrirplein. De leus keert in de hele stad terug. Zelfs in de meest strenge islamitische wijken staan de muren vol anti-overheidsslogans en afbeeldingen van Morsi als farao. Tijdens mijn wekenlange verblijf vind ik in de hoofdstad geen enkele voorstander van de president en zijn Moslimbroederschap. Alleen op het platteland en in het uiterste zuiden van Egypte kom ik nog aanhangers tegen, maar ook zij zijn weinig enthousiast. We moeten hem een kans geven , is de algemene stelling. Maar hij is een president van papier, zonder enige macht. Over vier jaar stemmen we hem weg, als de jongeren van Tahrir de tijd niet voor zijn.

Monique Samuel (1989) is politicoloog en auteur van onder meer Mozaïek van de Revolutie: Een kijkje achter de voordeur van mijn nieuwe Midden-Oosten (De Geus), dat is genomineerd voor de Bob den Uyl-prijs. Dit artikel was de coverstory van de Grone Amsterdammer (28 maart 2013).

“So why tolerate religion? Not because of anything that has to do with it being religion as such – or so I shall argue.”   Voor zijn betoog bouwt Letter op twee scholen binnen de politieke-filosofie: de Kantiaanse of decontologische school en het utilitarisme. Letter gaat tot in de puntjes in op betekenissen van definities. Zo laat hij zien dat de traditionele betekenis van “tolerantie” niet zozeer luidt dat wij de ander respecteren of zelfs in onverschilligheid accepteren, maar in de woorden van Bernard Williams het bestaan van een afwijkende groep wiens gedrag we feitelijk moreel onjuist en onwenselijk vinden gefrustreerd toestaan (“put up”). Zo gedefinieerd is tolerantie “egoïstisch en gericht op het eigen belang” en geen wezenlijke open houding tegenover de ander. Wellicht een goede verklaring voor de prompte teloorgang van de zogenaamde trotse Hollandse “tolerantie”.
Tegelijkertijd laat Letter de geschiedenis van de bloedige strijd die om de godsdienstvrijheid is gevoerd compleet achterwege, net zoals de sociaal-politieke consequenties van eventuele afschaffing van het religieuze vrijheidsbeginsel.

Volgens de klassieke vrijheidsdenkers was het recht op een vrij geweten (en daarmee ook een religieus geweten) essentieel voor een goed-functionerende samenleving, maximalisering van het menselijk welzijn, bescherming tegen inmenging door de staat (John Rawl) of juist de praktische onmogelijkheid om als staat alle facetten van het menselijk-zijn te controleren (John Locke/Thomes Hobbes), de mens feilbaarheid van de mens bloot te leggen door dissidente opinies en opvattingen te tolereren zodat men uiteindelijk bij de “waarheid” uitkomt (John Stuart Mill), of omdat het simpele feit dat religie gebaseerd is op geloof en niet op rede een waarde is die op zichzelf recht op bescherming verdient (Timothy Maklam). Letter verbaast zich erover “that no one has been able to articulate a credible principled argument for tolerating religion que religion (…) why, as a matter of moral principle, we ought to accord special legal and moral treatment to religious practices.”

Hoewel denkers en filosofen wijzen op de bijzondere identiteit die uit religie voortkomt evenals de distinctieve categorische normativiteit ter eren van een God of Schepper, doet Letter deze argumenten simpelweg af door te stellen dat religie niets distinctief heeft waardoor het rechtswege unieke bescherming verdient. Daarmee toont hij een chronisch onbegrip voor het diepe en wezenlijke persoonlijke en samenbindende identiteitsbesef dat voortkomt uit een geloof in God of Hogere Macht. Zoals in het voorbeeld van de sikh en de boerenjongen (bij gebrek aan een ander concrete voorbeelden in het boek). Hoewel ik er veel voor te zeggen vind in beide gevallen het wapenverbod bindend af te dwingen, bestaat er tussen de twee jongens weldegelijk een groot verschil. Voor de boerenjongen staat slechts zijn zogenaamde mannelijkheid op het spel. In het geval van de sikh heeft het al dan niet dragen van een dolk echter eeuwige consequenties. Zo bezien is het wellicht toch begrijpelijk dat het Canadese Hooggerechtshof oordeelde dat de sikh zijn dolk mag dragen, vooral omdat uit het verleden was gebleken dat zijn vrije geloofsbeleving geen noemenswaardig gevaar voor zijn omgeving vormt.

Why Tolerate Religion?
Brian Letter
Princeton University Press

Recensie voor de Nieuwe Liefde Magazine